Archeopteryks - JuraPark Krasiejów

Archeopteryks

Nazwa i pochodzenie

Z Bawarii pochodzi odkrycie paleontologiczne, które do dziś budzi wielkie zaciekawienie, zresztą nie tylko środowiska badaczy. Tam w XIX wieku w pokładach wapienia odkryto niezwykłą skamielinę. Okaz ten okrzyknięto najstarszym ptakiem czy też praptakiem. A powód ku temu był całkiem słuszny. Wszak w skamieniałym mule ujrzano odcisk piór. A jakie zwierzęta są nimi pokryte? Obecnie to wyłącznie ptaki, choć wcześniej różnie z tym bywało – co wkrótce omówimy szerzej.

Znalezisko otrzymało nazwę rodzajową Archeopteryx. Stanowi ona zestawienie dwóch greckich słów – archaios (dawny, zamierzchły) i pterugos (pióro). Po polsku więc moglibyśmy go nazwać “dawnopiórcem”.

Przez długi czas archeopteryks określany był brakującym ogniwem ewolucji, formą przejściową między gadami a ptakami (szczycącą się cechami obydwu tych gromad). Rówieśnik Darwina, Thomas Huxley, dojrzał to podobieństwo podczas obiadu. Skonsumował ze smakiem przepiórkę, odsłaniając jej szkielet wyglądający jak szczątki małego dwunożnego dinozaura. Wielkim propagatorem idei, wedle której ptaki pochodzą od dinozaurów, był w latach 60 XIX wieku sir Richard Owen.

Dziś nikt już raczej nie ma wątpliwości, czyimi spadkobiercami są ptaki. Lecz pewne kontrowersje budzi status archeopteryksa. Przez lata uznawano go za prymitywnego ptaka, dziś jednak uznaje się go za dinozaura przybierającego ptasią postać, który nie był przodkiem dzisiejszych ptaków, a jego linia ewolucyjna wyginęła bezpotomnie. 

Wygląd

Odnajdywane okazy tego zwierzęcia różnią się rozmiarami. W opracowaniach przyrównuje się tę istotę pod względem wielkości do modrosójki błękitnej, gołębia, wyrośniętego kurczaka czy nawet kruka i bażanta. Miał on anatomiczne cechy ptaków i gadów. Do przymiotów ptasich należały upierzenie, zrośnięte obojczyki (wzmacniające u ptaków skrzydła), budowa kości kończyn; do gadzich zaś – zęby, duża twarzoczaszka, długi ogon z kręgów kostnych (u ptaków zatracił kostną część) i brak grzebienia w mostku. Do cech wspólnych zaliczamy szkielet szyi i miednicy.

Po zbadaniu melanosomów zawartych w piórach ustalono barwę upierzenia tego gada. Było ono czarne jak u kruka. Ciemniejsze pióra są mocniejsze – ich siła była istotnym czynnikiem w procesie ewolucji. Istnieje teoria, że pióra archeopteryksa nie tylko pomagały mu przelatywać niewielkie odległości, lecz również utrzymać optymalną ciepłotę ciała w przypadku ich zakładanej stałocieplności.

Tryb życia

Stworzenie to prowadziło nadrzewny bądź naziemny tryb życia. Mało wiadomo na temat jego diety. Niemniej żywił się najpewniej drobnymi owadami, płazami, gadami czy ssakami – akurat tak niewielkimi, że mógł zmieścić je w szczękach i pogryźć ostrymi ząbkami. Jeżeli ofiara była większa, archeopteryks rozrywał ją na cząstki posługując się trójpalczastymi szponami.

Zwierzę nie tylko szybowało, lecz było zdolne do aktywnego, choć niezbyt odległego lotu. Pozwalało mu to z jednej strony polować, z drugiej – uciec, by samemu nie dać się pochwycić.