Sfenodont - JuraPark Krasiejów

Sfenodont

Na stanowisku paleontologicznym w  Krasiejowie odkryto dotychczas liczne gatunki dawno wymarłych zwierząt. Żyły one w późnym triasie ok. 220-230 milionów lat temu, czyli podczas ery Mezozoicznej, zwykle kojarzonej z wielkimi i pobudzającymi wyobraźnię dinozaurami. Czas późnego triasu jest niezwykle interesujący ze względu na fakt,  iż jednocześnie obok siebie żyły zwierzęta reprezentujące bardzo stare linie ewolucyjne jak dawno wymarłe temnospondyle (płazy przypominające wyglądem dzisiejsze salamandry) czy różnorakie dziwne gady, jak i przedstawiciele nowych  grup między innymi tych które znamy obecnie (np. żółwie, dinozaury – obecnie reprezentowane przez ptaki, krokodylomorfy, przodkowie krokodyli jak i pierwsze ssaki – bezpośredni przodkowie nas samych) Takie właśnie zjawisko  współwystępowania zwierzą z wielu różnowiekowych linii ewolucyjnych obserwujemy również w faunie z Krasiejowa.

Wygląd

Jednym z tych stworzeń są sfenodonty –  niewielkie gady, które z pozoru wyglądają jak jaszczurki. Stanowią one jednakże osobną grupę zwierząt, aczkolwiek  blisko spokrewnioną z jaszczurkami i mającą z nimi ostatniego wspólnego przodka około 250 milionów lat temu. Te niepozorne niewielkie gady posiadaj niespotykaną mozaikę  cech a także jeden z największych poznanych genomów wśród kręgowców. Najbardziej odróżniającą cechą sfenodonty  od jaszczurek jest tzw. akrodontyczne uzębienie sfenodontów. Oznacza to, że zęby są ‘’zlane’’ z kością żuchwy i stanowią jednolity element, podczas gdy jaszczurki przeważnie charakteryzują się uzębieniem pleurodontycznym  – cechującym  się tym, że zęby są ‘’zakotwiczone’’ wewnątrz żuchwy przez korzeń i tylko jedna strona zębów jest zrośnięta z żuchwą. Inną interesującą cechą wróżniającą sfenodonty jest obecność tzw. ‘’trzeciego oka’’ na szczycie czaszki. U współcześnie żyjących przedstawicieli struktura ta posiada siatkówkę i soczewkę ale nie posiada tęczówki, przez co sądzi się że struktura ta nie służy normalnemu widzeniu a jedynie stwierdzaniu przez zwierze natężenia światła.

Wykopaliska w Krasiejowie

W Krasiejowie odkryto wiele fragmentów szczęk z zachowanymi zębami  tych zwierząt, należących do co najmniej trzech różnych gatunków. Zęby okazów znalezionych w Krasiejowie są w pokroju trójkątne lub stożkowate. W przypadku niektórych okazów zęby posiadają ostre krawędzie tnące na przedniej i tylniej części zębów, które najpewniej pomagały w konsumpcji pokarmu. Sfenodonty wypełniały niszę małych owadożerców, a potencjalnie także w przypadku niektórych gatunków -małych roślinożerców.

Okres Mezozoiku

W czasie Mezozoiku, zwłaszcza w czasie późnego triasu i całej jury, sfenodonty były kosmopolityczne, czyli zasiedlały większość terenów Ziemi. Jednakże pod koniec kredy, ok. 66 milionów lat temu, w wyniku wielkiego wymierania które unicestwiło między innymi. nieptasie dinozaur,  różnorodność i zasięg geograficzny sfenodontów zostały znacząco zredukowane.

Sfenodonty dzisiaj

Naszych czasów doczekała jedynie jeden rodzaj tych gadów- hatteria reprezentowany w zależności od interpretacji danych genetycznych przez dwa podgatunki , bądź co bardziej wspierane przez ostatnie badania, dwa osobne  gatunki. Zwierzę to jest endemitem Nowej Zelandii, co oznacza że występuje wyłącznie w tym miejscu.

Hatteria nazywana jest czasem ‘’żywą skamieliną’’.O ile te stwierdzenie nie jest w pełnie prawdziwe ze względu na fakt zmian w genomie i pewnych cech morfologicznych podczas trwającej ponad 250 milionów lat ewolucji, jest w tym ziarno prawdy. Jak się bowiem okazało, sfenodonty charakteryzują się raczej wolnym tempem ewolucji w kontekście innych kręgowców i najwolniejszym pośród lepidozaurów – grupy zawierającej jaszczurki, węże i sfenodonty. Zachowały one również wiele cech utożsamianych przeważnie z bardziej bazalnymi (‘’prymitywnymi’’) gatunkami. Posiada ona bowiem stosunkowo masywną budowę czaszki najbardziej przypominającą te wczesnych diopsydów, czyli grupy zwierząt posiadających dwa otwory skroniowe w czaszce. Do tej grupy należą wszystkie żyjące gady i ptaki (żółwie nie posiadają otworów skroniowych, jednak obecnie interpretuje się że jest to cecha wtórna, a otwory skroniowe wtórnie zostały zasłonięte przez kości). Oznacza to że budowa czaszki hatterii jest jedną z bardziej pierwotnych wśród żyjących gadów.

Jak widać, choć niepozorne i niewielkie, sfenodonty stanowią niezwykle interesującą grupę gadów z historią liczącą 250 milionów lat i cechami ukazującymi niezwykłe funkcjonowanie ewolucji. Choć dzisiaj grupa ta jest reprezentowana przez około 55 000 osobników żyjących wyłącznie na wsypach Nowej Zelandii, paleontologiczne znaleziska między innymi z Krasiejowa są świadectwem ich dawnej świetności i sukcesu ewolucyjnego.

W Krasiejowie odkryto dotychczas liczne gatunki dawno wymarłych zwierząt. Apogeum ich świetności przypada na mezozoik, szczególnie późny trias. Były one jakby ewolucyjnym przetarciem szlaków dla późniejszych i potężniejszych form zwierzęcych – dinozaurów. Wśród odkrytych w krasiejowskich wykopaliskach szczątków natrafiono m.in. na istoty z rzędu sfenodontów. Nazwa ma swe źródło w grece i oznacza stwora “klinozębnego”. Istotnie, sfenodonty były wyposażone w ostro zakończone zęby. 

Clevosaurus, jeden z jego rodzajów, występował na całym świecie. Sfenodonty stanowiły formy przejściowe między rybami i płazami a bardziej złożonymi gadami. Większość sfenodontów wyginęla podczas masowego wymierania. 

Naszych czasów doczekała jedynie hatteria (dwa podgatunki czy – jak chcą inni – gatunki), endemit z Nowej Zelandii. Przypomina jaszczurkę, za taką też początkowo ją uważano, jednak pochodząc od tego samego przodka, wywodzi się z równoległej linii ewolucyjnej. 

Hatteria nazywana jest żywą skamieliną. Rzeczywiście wiele elementów jej budowy pozwala widzieć w niej relikt ewolucyjny, informujący o rybim oraz płazim dziedzictwie. Jednak porównując ją ze szczątkami wymarłych sfenodontów, widać, że mimo licznych zmian główne, archaiczne cechy budowy zostały zachowane. 

Pożywienie

W mezozoiku, przeciwnie niż dziś, sfenodonty występowały w wielu zakątkach globu oraz różniły się pod względem rozmiarów oraz innych wyróżników. Również dieta poszczególnych przedstawicieli rzędu była nieco inna. 

Przy czym jej głównym składnikiem były zapewne insekty oraz drobne kręgowce; być może sporadycznie była uzupełniana o pokarm roślinny. Ostre zęby służyły – i wciąż służą – do rozrywania pożywienia na cząstki. Hatteria, przykładowo, tnie pokarm między krawędziami zębów.